Celem opracowania jest przedstawienie nowoczesnych, opartych na wiedzy i dowodach naukowych podejść do profilaktyki oraz zaprezentowanie konkretnych programów wspierających rozwój osobisty i społeczny. Praca nie tylko przedstawia teoretyczne podstawy nowoczesnej profilaktyki, ale także dostarcza narzędzi i przykładów, które mogą zostać wykorzystane przez praktyków w codziennej działalności. W obliczu dynamicznie zmieniających się warunków społecznych, technologicznych i kulturowych takie podejście do profilaktyki staje się koniecznością, a skuteczne wspieranie rozwoju jednostek i społeczności przyczynia się do budowania zdrowszych oraz bardziej zintegrowanych społeczeństw.

Wprowadzenie

ROZDZIAŁ 1.

Uwarunkowania skutecznych działań profilaktycznych

1.1. Profilaktyka jako działalność oparta na wiedzy i dowodach naukowych (Agnieszka Barczykowska, Maciej Muskała)

1.1.1. Profilaktyka oparta na dowodach naukowych

1.1.2. Praktyka oparta na wiedzy jako źródło wsparcia nowoczesnej profilaktyki

1.1.3. Evidence-based knowledge i evidence-based practice w profilaktyce społecznej

1.2. Podstawy teoretyczne współczesnej profilaktyki

1.2.1. Klasyczne podstawy teoretyczne oddziaływań profilaktycznych (Maciej Muskała)

1.2.1.1. Teoria zachowań problemowych Richarda i Shirley Jessor

1.2.1.2. Koncepcja rezyliencji

1.2.1.3. Teoria planowanego zachowania

1.2.1.4. Koncepcja czynników ryzyka i czynników chroniących

1.2.2. Koncepcja pozytywnego rozwoju młodzieży jako podstawa współczesnej profilaktyki społecznej (Agnieszka Barczykowska)

1.2.2.1. Praktyczne i teoretyczne źródła koncepcji pozytywnego rozwoju młodzieży

1.2.2.2. Podstawowe tezy koncepcji pozytywnego rozwoju

1.2.2.3. Modele teoretyczne pozytywnego rozwoju młodzieży

1.3. Ryzyko i zasoby jako przestrzeń oddziaływań profilaktycznych (Agnieszka Barczykowska, Maciej Muskała)

1.3.1. Ryzyko jako kategoria teoretyczna i praktyczna

1.3.2. Zróżnicowanie zachowań ryzykownych i ich geneza

1.4. Zróżnicowanie generacyjne oddziaływań profilaktycznych (Agnieszka Barczykowska)

1.4.1. Ku oddziaływaniom profilaktycznym w perspektywie generacyjnej

1.4.2. Portrety pokoleń

1.4.3. Generacyjne zróżnicowanie oddziaływań profilaktycznych w kontekście potrzeb, czynników ryzyka i chroniących

ROZDZIAŁ 2.

Przestrzenie, wymiary i partnerstwa profilaktyki społecznej (Agnieszka Barczykowska)

2.1. Działania profilaktyczne w środowisku lokalnym

2.2. Szkoła jako przestrzeń realizacji oddziaływań profilaktycznych

2.2.1. Szkoła i profilaktyka – wzajemne relacje

2.2.2. Początki oddziaływań profilaktycznych w szkołach  

2.2.3. Program wychowawczo-profilaktyczny szkoły jako podstawowe narzędzie oddziaływań profilaktycznych  

2.2.3.1. Istota programu wychowawczo-profilaktycznego

2.2.3.2. Błędy popełniane przy konstruowaniu program wychowawczo--profilaktycznego

2.2.3.3. Wiedza, kompetencje i umiejętności przydatne w tworzeniu i realizacji programów wychowawczo-profilaktycznych

2.3. Współpraca z rodzicami i rodzinami w oddziaływaniach profilaktycznych (Agnieszka Barczykowska)

2.3.1. Rodzina a profilaktyka

2.3.2. Rodzina w modelach oddziaływań profilaktycznych – od izolacji do podejścia rodzinnocentrycznego

2.2.3. Uwarunkowania zaangażowania rodziców w profilaktykę

ROZDZIAŁ 3.

Praktyka profilaktyczna: narzędzia, bazy, sprawdzone programy

3.1. Projektowanie i konstruowanie programów profilaktycznych (Agnieszka Barczykowska)

3.1.1. Etapy budowania programu profilaktycznego

3.1.1.1. Teoria jako rama oddziaływań profilaktycznych

3.1.1.2. Diagnoza jako podstawa oddziaływań profilaktycznych

3.1.1.3. Formułowanie celów programu profilaktycznego

3.1.1.4. Realizacja programu profilaktycznego i jego ewaluacja

3.2 Bazy programów profilaktycznych jako narzędzie wsparcia działalności profilaktycznej (Agnieszka Barczykowska)

3.2.1. Programy, praktyki i polityki oparte na dowodach

3.2.2. Charakterystyka wybranych baz programów profilaktycznych i resocjalizacyjnych opartych na dowodach naukowych

3.2.2.1. Bluepritns for Healthy Youth Development

3.2.2.2. Baza programów opartych na dowodach Europejskiego Centrum Monitoringu Narkotyków i Narkomanii

3.2.2.3. Baza Programów Rekomendowanych

3.2.3. Wyzwania stojące przed bazami programów opartych na dowodach         

3.3. Wybrane programy profilaktyczne oparte na wiedzy i badaniach naukowych (Agnieszka Barczykowska, Maciej Muskała)

3.3.1. Cechy dobrych programów profilaktycznych  

3.3.2. Programy rozwoju osobistego

3.3.3. Programy skoncentrowane na rodzinie

3.3.4. Programy wsparcia rówieśniczego i mentoringowe

3.3.5. Programy profilaktyczne skierowane do społeczności lokalnej Program Communities That Care

Zakończenie. Wyzwania i bariery współczesnej profilaktyki  

Bibliografia

The aim of this paper is to present modern, knowledge- and evidence-based approaches to prevention, as well as specific programmes that support personal and social development. In addition to outlining the theoretical foundations of modern prevention, this paper provides practical tools and examples that practitioners can apply in their daily work. Given the rapidly evolving social, technological, and cultural landscape, such an approach to prevention is essential. By utilizing knowledge- and evidence-based methods, it becomes possible to support individual and community development effectively, ultimately contributing to the creation of healthier and more cohesive societies.